‘De taak van de Commissie Data Ethiek is om mee te denken over ethische dilemma’s die ontstaan door toepassing van datatechnologieën’, zegt Jeroen van den Hoven. ‘Die dilemma’s komen binnen als een ethisch probleem: de menselijke maat is zoek, de toepassing sluit mensen uit of de toepassing discrimineert bevolkingsgroepen, zoals bij de toeslagenaffaire is gebeurd. De fout kan liggen in de software engineering, in het model en de veronderstellingen die er aan ten grondslag liggen, in het algoritme, in de systeemontwikkeling of de manier waarop datatechnologie wordt gebruikt in het werk, of in een combinatie daarvan. Aan ons de taak om naar deze vraagstukken te kijken en te adviseren over oplossingen.’ Toetsing moet plaatsvinden vanuit een multidisciplinair team, aldus Van den Hoven. ‘Het onderliggende probleem – eventuele discriminatie, uitsluiting of gebrek aan respectvolle behandeling– vraagt om een amalgaam van verschillende disciplines, daar kun je niet alleen vanuit de techniek of juist alleen vanuit de ethiek naar kijken: informatica, wiskunde en statistiek, ethiek, domein kennis, recht, sociale- en gedragswetenschappen.’

‘Er is al aardig wat wetgeving op het gebied van datagebruik en gegevensbescherming, maar er komt nog veel meer aan’, vertelt Van den Hoven. ‘Zo heeft bijvoorbeeld de Europese Commissie een wetsvoorstel ontwikkeld voor regelgeving rondom artificiële intelligentie. Maar zo’n wetsvoorstel bevat allerlei open normen en concepten, zoals ‘zorgvuldigheid’, of ‘transparantie’. Normen die je dus binnen je organisatie naar alle eer en geweten moet invullen.’ De Commissie Data Ethiek kan zich bij die invulling laten leiden door onder meer het Kompas Data Ethiek, het kader voor ethisch handelen binnen UWV . Aangevuld met onderzoek op het gebied van data-ethiek, best practices en lessons learned elders, input van verschillende stakeholders en eigen overwegingen. ‘Het Kompas Data Ethiek bestaat uit vier delen, opgebouwd rondom de waarden die UWV zelf hanteert: respect, openheid, eigen verantwoordelijkheid en professionaliteit. Voor elk van deze waarden is aangegeven wat ze in de praktijk betekenen voor het verantwoord gebruik van datatoepassingen door UWV. Dat kompas is een goed begin, en het laat zien dat UWV de zaak serieus neemt. Ik ben niet alleen als voorzitter, maar ook als burger blij dat UWV dit vroegtijdig oppakt’

Het eerste commissiejaar is bestempeld als inleerjaar. ‘We gaan eerst basiscasuïstiek bekijken: verschillende teams kunnen ons een casus voorleggen die ze eerst zelf geëvalueerd hebben op basis van het Kompas Data Ethiek. Wij bekijken die zelfevaluatie en komen daarna tot een aanbeveling of uitspraak over het gebruik van de datatoepassing. Na een jaar bekijken we of deze werkwijze de juiste is en of het oplevert wat we voor ogen hebben.’</;p>

De samenwerking met UWV is ook voor het academische onderzoek op het gebied van digitale ethiek interessant. ‘Ik draag vanuit mijn expertise bij aan de ontwikkeling van data-ethiek binnen UWV, en UWV levert op haar beurt input voor verder onderzoek naar verantwoord datagebruik in sociale zekerheid. Twee promovendi gaan daarmee aan de slag.’