De arbeidsmarkt staat structureel onder hoogspanning. Tekorten in techniek en zorg lopen op, AI verandert het werk in hoog tempo en de vergrijzing zorgt ervoor dat ervaren krachten massaal de deur uitlopen. Beleidsmakers zien de oplossing in ‘een leven lang leren’, maar die term klinkt te zwaar, vindt Barbara Baarsma (hoofdeconoom bij PwC en hoogleraar aan de Universiteit van Amsterdam). ‘Het klinkt als levenslang, hè. Daarom zeg ik altijd: lang leve leren.’

De spanning op de arbeidsmarkt wordt vaak in cijfers uitgedrukt, maar de werkelijke uitdaging is kwalitatief. Frank Eskes deelt inzichten uit een UWV-onderzoek onder 3.500 werkgevers: bij moeilijk vervulbare vacatures geeft 64% aan dat sollicitanten niet de juiste vaardigheden bezitten. Slechts de helft van de werkgevers is bereid dit zelf op te lossen met scholing. Vooral in het mkb ontbreekt de capaciteit. ‘Nederland is een mkb-land met veel kleine werkgevers die geen hr-afdeling hebben om zelf opleidingen op te zetten’, verklaart Baarsma. ‘Je hebt regionale samenwerking nodig tussen bedrijven in een sector, of tussen bedrijven en onderwijsinstellingen.’

Volgens Baarsma laat dit zien dat de prikkels in ons leerklimaat tekortschieten. Over individuele leerrechten wordt al sinds 2019 gesproken, maar in de praktijk ontbreken ze nog. Het gevolg: bijna de helft van de beschikbare scholingsbudgetten blijft onbenut. Haar advies: vermeld het leerbudget van iedere medewerker zwart-op-wit op de loonstrook. ‘Wat zijn jouw leerrechten?’, vraagt Baarsma retorisch. Door budgetten zichtbaar te maken en ze na verloop van tijd te laten vervallen, ontstaat verliesaversie: mensen komen sneller in beweging als ze zien dat ze iets dreigen kwijt te raken.

De tweede grote transitie is de opkomst van AI. UWV-data laten een snelle adoptie zien: vorig jaar gaf nog 60 procent van de werkgevers aan helemaal niets met AI te doen, inmiddels is dat gedaald naar 34 procent. Banen zullen niet massaal verdwijnen – slechts 10 procent van de werkgevers verwacht dit – maar de taken binnen bestaande beroepen gaan wel ingrijpend veranderen.

Baarsma trekt een parallel met arbeidsongeschiktheid. ‘Als je werkloos wordt omdat je niet meer de vaardigheden hebt die nodig zijn om een plek op de arbeidsmarkt te krijgen, dan heb je last van kennisveroudering’, stelt zij, ‘en je zou eigenlijk willen dat daar een verzekering tegen is.’ Zo’n landelijke voorziening zou volgens haar gefinancierd kunnen worden uit onbenutte sectorale Opleidings- en Ontwikkelingsfondsen, aangevuld met een kleine verplichte premie. Voorwaarde: afstappen van het denken in sectorale silo’s. 

Dat actief scholen wérkt, blijkt uit de praktijk van UWV. Eskes: ‘Bij een experiment zagen we dat het actief aanbieden van opleidingen aan mensen met een uitkering leidde tot veel positieve effecten, zoals extra zelfvertrouwen en persoonlijke groei.’

De derde transitie is demografisch. Op dit moment werkt één op de zes werkenden in de zorg; als de huidige trend doorzet, is dat in 2050 één op de vier. Daarnaast krijgt 40 procent van de werkgevers binnenkort te maken met flinke uitstroom door pensionering. Daarmee verdwijnt een schat aan onvervangbare ervaring.

Baarsma ziet hierin juist een kans om AI en vergrijzing met elkaar te verbinden. ‘Laat juist de mensen met veel ervaring betrokken zijn bij het trainen van die agents’, adviseert ze. Zo wordt decennialange kennis overgedragen aan een AI-systeem én aan jongere collega’s op de werkvloer.

De drempel om te beginnen ligt lager dan veel organisaties denken. ‘Als werkgevers scholen, gebeurt dit in 90 procent van de gevallen informeel,’ vertelt Eskes, ‘door ingewikkelde taken uit te voeren of samen te werken met collega’s.’ Wie dit informele leren faciliteert en zichtbaar maakt, zet al een cruciale stap. 

Kijk het volledige webinar ‘Lang leve leren’ terug.