Het aantal digitale professionals groeide vorig jaar met 4%, terwijl het aantal digitale vacatures met 10% daalde. Lost het probleem zich dan niet vanzelf op?

'Op papier zou je dat denken. Maar kijk waar die vacatures zitten. AI-beroepen groeiden met 50%, cybersecurity met 5%. De vraag verdwijnt niet, die verschuift – en sneller dan we mensen kunnen opleiden. In het segment Data en AI zijn er inmiddels meer startersvacatures dan er nieuw gediplomeerden zijn. Daar komt bij dat er dit jaar naar schatting 9.000 digitale professionals met pensioen gaan.

En de mensen die dat gat zouden kunnen vullen, komen er niet tussen. Uit onderzoek van UWV blijkt dat werkgevers in onze sector hun functie-eisen minder vaak aanpassen dan werkgevers elders, en minder vaak zij-instromers aannemen. Wie omschoolt, loopt tegen een deur aan die dicht blijft.'

'Technologie ontwikkelt zich zo snel dat traditionele curricula de vraag van werkgevers soms niet meer bijhouden. En daar zit precies de knoop: zolang je diploma’s blijft eisen, sluit je mensen buiten die het vak wél hebben geleerd, alleen langs een andere route.

Onderwijs en bedrijfsleven wijzen nog te vaak naar elkaar, terwijl ze samen moeten bepalen welke skills nodig zijn en wat studenten moeten leren. Dat is ook de gedachte achter Switch to Digital: een beweging waarin werkgevers, opleiders en overheid zij-instroom in digitale banen stimuleren. We blijven de komende jaren leren in ons werk – mensen, organisaties én overheid moeten zich dat realiseren. Anders raken we achterop. We leiden mensen op voor de economie van gisteren.'

'Organisaties zien digitalisering vaak als het vullen van vacatures, maar het vraagstuk is veel groter. Kijk alleen al naar waar de dataprofessionals werken: voor het eerst zijn dat er meer bij de overheid dan in de ict-sector zelf. Dit gaat dus allang niet meer over één branche.

Technologie verandert de wereld zo sterk dat we met elkaar nieuwe skills moeten ontwikkelen. Bedrijven moeten zich afvragen wat dat betekent voor hun medewerkers. En onderwijs, vakbonden en overheid moeten deze technologie zelf gaan gebruiken, en nagaan wat die betekent voor studenten, vakbondsleden en burgers. The future of work is about the future of society.

Want als straks de helft van onze bevolking digitaal vaardig is en de rest niet, ontstaat er een zeldzame polarisatie in de maatschappij. Bovendien kunnen digitalisering en automatisering de productiviteitswinsten opleveren die we nodig hebben om onze welvaart te behouden. Gaan we niet mee, dan lopen we die mis.'

Die productiviteitswinst moet vooral van AI komen, maar veel mensen vrezen voor hun baan. Terecht?

'We moeten waken voor de mediahype dat alle banen verdwijnen, want dat zorgt voor onnodige paniek. Technologie heeft werknemers altijd op de huid gezeten. Denk aan de handwevers die zagen hoe hun vakmanschap werd overgenomen door het mechanische weefgetouw. Jammer dat de focus steeds op verlies ligt, en niet op het verhaal dat we gaan samenwerken met technologie en dat er nieuwe talenten bij werknemers vrijkomen.

Wel vraagt dit veel van mensen die van sector moeten wisselen. Samen met de vakbonden moeten we de stap naar ander werk en de omscholing daarvoor makkelijker maken. Ook de manier waarop we werk organiseren verandert, nu AI kantoorbanen en repetitief werk raakt en werkprocessen versnelt.'

Het Integraal Skillspaspoort, dat naast diploma’s en certificaten ook iemands skills laat zien, is live. Is skills-denken de sleutel? En waarom lukt dat nog niet overal?

'Kijken naar skills en competenties is een enorme verbetering en veel inclusiever dan ons oude systeem vol diploma’s. Werkgevers zijn positief verrast over onbenut talent: kandidaten tonen via badges en microcredentials aan wat ze in de praktijk hebben geleerd. Jongeren die dagelijks urenlang gamen, kunnen zo worden opgeleid tot cybersecurityexpert of dronepiloot. Dan moeten we wel een manier vinden om scholen niet langer af te rekenen op het aantal volledige diploma’s dat ze afgeven.

Werkgevers zijn doorgaans overtuigd, maar hrm-afdelingen vinden het soms nog spannend om iemand zonder het specifieke diploma aan te nemen.

En er is een groter, onderbelicht probleem. Collega’s op de werkvloer beseffen veel te weinig dat zij de belangrijkste ontwikkelaars zijn van omgeschoolde collega’s. We zijn verleerd om als team verantwoordelijkheid te dragen, ook voor het inwerken van mensen die een andere route hebben bewandeld.'

Welke organisaties laten zien dat het anders kan?

'NS is een knappe casus. Zij leggen hun personeel open uit dat remote rijden – treinbesturing op afstand – het beroep van machinist gaat veranderen, en bieden medewerkers de kans mee te veranderen. Met de NS Cyber Academy zijn inmiddels meer dan 1.000 collega’s opgeleid, van conducteurs en machinisten tot statushouders en mensen met neurodivergentie. Een conducteur die doorgroeit tot cybersecuritymedewerker: dat is geen uitzondering, dat is daar het beleid.

Een team met verschillende achtergronden en denkstijlen is in cybersecurity aantoonbaar sterker. NS pleit voor lagere instapdrempels, meer oog voor potentieel, leerwerkplekken met baangarantie en ruimte voor autodidacten. Dit zou overal het uitgangspunt moeten zijn.'

En mensen die verder van de arbeidsmarkt af staan?

'Dan kom je bij een organisatie zoals ICT vanaf Morgen, een sociale onderneming. Die leidt mensen die zijn vastgelopen in werk of opleiding op tot digitale professional, en begeleidt hen naar een baan. Een jobcoach en een ict-ondernemer begonnen deze organisatie in 2016 in Alkmaar, met thuiszittende jongeren die afgeschreven computers een tweede leven gaven.

Inmiddels werken er zo’n 90 mensen, en het is echt werk: hardware refurbishen, software testen en servicedeskwerkzaamheden, met jobcoaches ernaast. Samen met een roc biedt ICT vanaf Morgen de praktijkopleiding Medewerker ICT Support. Vorig jaar stroomden 15 deelnemers uit naar betaald werk en gingen er 8 terug naar het onderwijs.

Wat mij het meest aansprak, is de efficiëntie: leren in de praktijk, in je eigen tempo, kort zonder inkomen. En ook hier is het de werkvloer die opleidt. ICT vanaf Morgen laat ook zien hoe goed zo’n initiatief werkt in samenwerking met gemeenten.'

Wat is de rol van UWV en de regionale Werkcentra bij de overstap naar digitaal werk?

'De regionale Werkcentra zouden die overstap moeten faciliteren. Daarin werken partijen als UWV, gemeenten, vakbonden en andere dienstverleners samen. Als fundament zie ik een sterke bemiddeling van werk naar werk, inclusief de juiste omscholing. Zo’n overstap is ingrijpend, dat mogen we niet onderschatten.

Vakbonden zouden een grotere rol moeten pakken. Nu maken ze zich vooral hard voor het behoud van specifieke cao-schalen. Ze zouden de overstap tussen cao’s makkelijker kunnen maken en nadrukkelijker meepraten over hoe werknemers doorgroeien naar een nieuwe baan.

En UWV heeft een unieke positie. Als publieke dienstverlener met arbeidsmarktdata, een landelijk netwerk en oog voor de menselijke maat kan UWV samenbrengen wat losse partijen alleen niet lukt. In de Werkcentra wordt die verbinding concreet. Dat is hard nodig, want de tweedeling tussen wie digitaal meekomt en wie niet, ontstaat niet in één klap. Die ontstaat bij elke vacature waarop iemand afvalt op een eis die er niet toe deed.'