De arbeidsmarkt kampt volgens Van der Gaag om te beginnen met een structurele mismatch. Werkzoekenden hebben vaak niet de opleiding die werkgevers vragen. Mensen met een lichamelijke, verstandelijke of psychische beperking worden te snel afgeschreven. En ook jongeren zonder startkwalificatie en oudere werknemers krijgen nauwelijks voet aan de grond.

Van der Gaag was ruim tien jaar betrokken was bij de banenafspraak, een landelijke opdracht om 125.000 extra banen te creëren voor mensen met een arbeidsbeperking. Hij ziet dat al 90.000 mensen via dit initiatief aan het werk zijn geholpen. Toch blijft er werk aan de winkel.

‘De voorwaarden voor het doelgroepregister zijn te strak gedefinieerd’, zegt hij. ‘Neem Danny, een jongen met multiple sclerose die ik ken. Omdat hij pas na zijn 18e werd gediagnosticeerd, viel hij niet onder de banenafspraak. Had hij de diagnose eerder gekregen, dan stond hij wél in het register. Álle mensen met een afstand tot de arbeidsmarkt verdienen ondersteuning.’

Werkgevers tonen vaak welwillendheid, maar blijven passief als het erop aankomt. Van der Gaag: ‘Als werkgevers alleen bereid zijn om mensen met een beperking aan te nemen als ze op een presenteerblaadje worden aangeboden, dan mogen ze niet zeuren.’ Hij ziet juist kansen voor bedrijven die inclusie omarmen: ‘Inclusieve bedrijven doen het beter. Ik hoor regelmatig: ‘Mijn ziekteverzuim is gedaald, omdat ik met arbeidsbeperkten ben gaan werken.’’

Uitzendwerk kan volgens Van der Gaag een opstap zijn voor wie om wat voor reden dan ook is uitgevallen, of voor scholieren. ‘Je moet ergens beginnen. Ruiken, proeven, kiezen wat je leuk vindt.’ Uitzendwerk wordt ten onrechte gezien als middel om mensen continu flexibel aan het werk te zetten, meent hij.

Van der Gaag vindt dat het huidige systeem werken onvoldoende beloont. ‘Er zitten te veel perverse prikkels in. Als werken financieel nauwelijks meer oplevert dan een uitkering, waarom zou je dan de moeite nemen?’ Hij pleit voor een herziening van de uitkeringsregels, zodat werken altijd loont en mensen uit zichzelf naar de arbeidsmarkt gaan. ‘Ik bewonder de motivatie van mensen die wel willen werken voor een paar tientjes meer dan hun uitkering.’

Zijn pleidooi: leg meer nadruk op de ‘winst’ van initiatieven om mensen weer aan het werk te krijgen. ‘Adviesbureau Berenschot heeft aangetoond aan dat investeringen in dit soort trajecten zich terugbetalen. ‘Als je € 200 miljoen investeert, krijg je € 300 miljoen terug via belastingen en besparingen op uitkeringen.’ Ook pleit hij voor meer politiek geduld. ‘Laat wetten en regels nou eens twintig jaar werken, in plaats van elke zeven jaar opnieuw te beginnen.’

Van der Gaag ziet een gebrek aan praktijkervaring bij beleidsmakers die gaan over de uitvoering. ‘Als je nooit met je poten in de modder hebt gestaan, heb je er geen verstand van.’ Hij pleit voor meer continuïteit: ‘Een goede manier om kennis te borgen is stoppen met het rouleren van ambtenaren. De arbeidsmarkt vergt diepe kennis en kunde.’